Układ tętnic szyjnych wewnętrznych

Tętnica szyjna wspólna (a. carotis communis)
Dzieli się na tętnicę szyjną wewnętrzną i zewnętrzną w obrębie trójkąta tętnicy szyjnej (trigonum caroticum), tworząc w tym miejscu zatokę tętnicy szyjnej (sinus caroticus).

Uwagi kliniczneJest to miejsce częstego występowania zmian miażdżycowych powodujących zwężenie wywołujące objawy niedo-krwienia lub powstawanie skrzepliny przyściennej siejącej; materiał zatorowy w krążeniu mózgowym.

Tętnica szyjna wewnętrzna(a. carotis interna) (rys. 1, rys. 2a, rys. 2b)
Biegnie ku górze do przestrzeni przygardłowej. Towarzyszą jej żyła szyjna wewnętrzna (v. jugularis int.), nerw językowo-gardłowy (n. glossopharyngeus), nerw błędny (n. vagus), nerw dodatkowy (n. accessorius) i nerw podjęzykowy (n. hypoglossus), który przebiega bocznie od opisanych struktur, krzyżując je, i kieruje się ku przodowi do okolicy podżuchwowej. Pień współczulny włączony w powięź przedkręgową leży z tyłu od tętnicy szyjnej wewnętrznej.

Uwagi kliniczneNa tym odcinku, zwłaszcza u osób w starszym wieku, może dochodzić do syfonowatego wydłużenia tętnicy lub nawet powstania pętli, co może być przyczyną zaburzeń krążenia mózgowego.

Następnie tętnica szyjna wewnętrzna wstępuje do kanału tętnicy szyjnej (canalis caroticus) w części skalistej kości skroniowej. W obrębie kanału tętnica przebiega otoczona splotem żylnym; towarzyszy jej nerw szyjno-tętniczy wewnętrzny (n. caroticus internus), będący gałęzią zwoju szyjnego górnego. Może on tworzyć splot szyjno-tętniczy wewnętrzny (plexus caroticus internus), najczęściej jednak powstają dwa pnie nerwowe otaczające tętnicę.

Uwagi kliniczneZłamania piramidy stosunkowo rzadko powodują naruszenie ciągłości tętnicy szyjnej wewnętrznej. Krwotok kieruje się do jamy bębenkowej, której ścianę przednią stanowi canalis caroticus, albo do środkowego dołu czaszki.

Po wyjściu z kanału tętnica szyjna wewnętrzna biegnie między chrząstkozrostem klinowo-skalistym (synchondrosis sphenopetrosa) wypełniającym otwór poszarpany a jamą zwoju trójdzielnego (cavum trigeminale). W tym miejscu od plexus caroticus odchodzi nerw skalisty głęboki (n. petrosus profundus), który łączy się z biegnącym równolegle do przodu nerwem skalistym większym (n. petrosus major), tworząc nerw kanału skrzydłowego (n. canalis pterygoidei). Nerw skalisty większy jest jednocześnie źródłem włókien przywspółczulnych dla splotu jamistego, będącego kontynuacją splotu szyjno-tętniczego wewnętrznego, a tym samym dla naczyń mózgu.

Tętnica szyjna wewnętrzna wchodzi następnie do zatoki jamistej (sinus cavernosus), w której tworzy syfon o skomplikowanym kształcie. W zatoce jamistej kieruje się ku górze, tworząc pętlę boczną, a następnie zagina się ku przodowi (pętla przyśrodkowa), przechodząc w odcinek poziomy, biegnący w bruździe tętnicy szyjnej (sulcus caroticus) bocznie od dołu przysadki. Zaginając się ku górze (pętla przednia) krzyżuje się z beleczką kostną rozdzielającą szczelinę oczodołową górną i kanał wzrokowy. Przechodzi przez górną ścianę zatoki w odcinek nadklinowy leżący do tyłu i boku od nerwu wzrokowego(rys, 3). Od górnego obwodu odchodzi najbardziej stała grupa gałęzi tworząca pień oponowo-przysadkowy (truncus meningohypophysialis) rozdzielający się na tętnicę namiotu, tętnicę grzbietowo-oponową i tętnicę przysadkową dolną. Ku dołowi kieruje się pień dolno-boczny ( truncus interolateralis).W ok. 8% tętnica oczna odchodzi jeszcze w odcinku jamistym tętnicy szyjnej wewnętrznej.

W odcinku nadklinowym z przedniego obwodu tętnicy szyjnej wewnętrznej odchodzi na samym początku tętnica oczna (a. ophtalmica) przebiegająca pod nerwem wzrokowym w kanale nerwu wzrokowego (canalis opticus)(rys. 4). Od tylnego obwodu odchodzi tętnica łącząca tylna, która biegnie ku tyłowi nad nerwem okoruchowym i brzegiem wcięcia namiotu i uchodzi do początkowego odcinka tętnicy tylnej mózgu(rys. 3, rys. 6).

Powyżej tętnicy łączącej tylnej odchodzi tętnica naczyniówkowa przednia. Często jest to naczynie podwójne. Biegnie ono w kierunku bruzdy hipokampa i szczeliny naczyniówkowej rogu skroniowego komory bocznej(rys. 5, rys. 6).

Końcowy odcinek tętnicy szyjnej wewnętrznej utworzony jest przez tętnicę środkową mózgu (a. cerebri media) i tętnicę przednią mózgu (a. cerebri anterior).

Tętnica przednia mózgu (a. cerebri anterior)
W przebiegu tętnicy przedniej mózgu wyróżnia się dwie części - część przedzespoleniową (pars praecommunicalis) i część zazespoleniową (pars postcommunicalis). Część przedzespoleniowa (klinicznie -A1) przebiega przyśrodkowo w zbiorniku skrzyżowania wzrokowego pomiędzy nerwem wzrokowym a dolną powierzchnią płata czołowego (pasmo węchowe i zakręt prosty)(
rys. 6, rys. 7). W odcinku tym z tylno-górnej powierzchni naczynia odchodzą gałęzie przeszywające do istoty dziurkowanej przedniej (rys. 10). Zaopatrują one podwzgórze, przednią część skorupy, głowę jądra ogoniastego i przednią odnogę torebki wewnętrznej. Najczęstszą odmianą tego odcinka jest hipoplazja (średnica poniżej 1,5 mm) występująca w ok. 10% przypadków (rys. 11a).

Uwagi kliniczneHipoplazja części przedzespoleniowej tętnicy przedniej mózgu szczególnie często współistnieje z tętniakami tętnicy łączącej przedniej.

Części przedzespoleniowe łączą się w linii pośrodkowej z tętnicą łączącą przednią. Leży ona powyżej skrzyżowania wzrokowego i ku przodowi od blaszki krańcowej, czyli przedniego ograniczenia komory III (rys.6, rys. 7).

Uwagi kliniczneKrwotok z tych naczyń kieruje się do płata czołowego, do ciała modzelowatego lub wypełnia komorę III.

Na wysokości tętnicy łączącej przedniej z bocznego obwodu tętnicy przedniej mózgu odchodzi największa gałąź przeszywająca tego obszaru - tętnica środkowa długa (a. centralis longa). Biegnie ona do przodu od części przedzespoleniowej tętnicy przedniej mózgu, a następnie ku przodowi od pnia głównego tętnicy przedniej mózgu. Jej gałęzie poprzez istotę dziurkowaną przednią zaopatrują głowę jądra ogoniastego i przednią odnogę torebki wewnętrznej.

Po zespoleniu tętnice przednie mózgu biegną dookoła ciała modzelowatego w szczelinie podłużnej mózgu (rys. 7). Ten zazespoleniowy odcinek określany jest jako tętnica okołomodzelowata (a. pericallosa), a w radiologii jako A2-5. Na wysokości kolana ciała modzelowatego odgałęzia się tętnica spoidłowo-brzeżna (a. callosomarginalis), która układa się w bruździe obręczy i dalej w jej części brzeżnej. Zakres unaczynienia tętnicy przedniej mózgu sięga do przedklinka. Na powierzchni górno-bocznej półkuli mózgu gałęzie tej tętnicy zaopatrują pas kory o szerokości 1,5-2 cm przyległy do szczeliny podłużnej mózgu.

Tętnica przednia mózgu zaopatruje ośrodki odpowiadające za kontrolę mięśni kończyny dolnej i tułowia.

Tętnica środkowa mózgu (a. cerebri media)
Jest to końcowe odgałęzienie tętnicy szyjnej wewnętrznej, będące jej przedłużeniem. Biegnie ku bokowi w klinowym przedziale dołu bocznego mózgu pomiędzy płatem skroniowym a istotą dziurkowaną przednią od góry(
rys. 5, rys. 6, rys. 8). Z górnej powierzchni naczynia odchodzą gałęzie przeszywające, które zaopatrują skorupę oraz całą górną część torebki wewnętrznej (rys. 9).

Uwagi kliniczneZamknięcie tych naczyń wywołuje udar niedokrwienny. Jego następstwem ze względu na skoncentrowanie w zaopa-trywanym przez te tętnice obszarze licznych ważnych dróg i ośrodków nerwowych jest ciężki zespół neurologiczny z porażeniem połowiczym przeciwstronnym, z trudem poddający się leczeniu. Naczynia te są także źródłem ciężkich krwotoków śródmózgowych niszczących otaczające struktury, w których rokowanie jest bardzo złe.

Na wysokości progu wyspy tętnica środkowa dzieli się na dwa (skroniowy i czołowy) lub trzy pnie. Biegną one ku tyłowi po powierzchni wyspy. Ich gałęzie zakręcają i przebiegają po powierzchni wewnętrznej wieczek. Ostateczne gałęzie korowe w liczbie ok. 12-20 wychodzą poprzez bruzdę boczną mózgu i rozprzestrzeniają się na powierzchni górno-bocznej półkuli, która jest unaczyniona przez tętnicę środkową prawie całkowicie, z wyjątkiem wąskiego obwo-dowego pasa zaopatrywanego przez tętnice przednią i tylną mózgu. W zakręcie przedśrodkowym tętnica środkowa mózgu zaopatruje ośrodki dla mięśni kończyny górnej i twarzy.

Uwagi kliniczneW przypadku niedrożności gałęzi korowych tych naczyń może wystąpić zespół ramię-ręka.

W półkuli dominującej tętnica ta zaopatruje ośrodki ruchowy i czuciowy, mowy oraz zakręt nadbrzeżny i kątowy, gdzie znajduje się jeden z głównych ośrodków kojarzeniowych.

Uwagi kliniczneW wyniku uszkodzenia tych ośrodków powstają odpowiednio afazja ruchowa czuciowa lub mieszana, a także zespół Gertsmanna obejmujący niemożność czytania, pisania, liczenia oraz zaburzenia kojarzenia bodźców wzrokowych.